۲۰ سال پس از ثبت محله اعیان‌نشین تهران

عودلاجان جزو یکی از پنج کلان محله تهران در دوره قاجار بوده، که رجال و صاحب منصبان، شاهزادگان و تجار به نامی در آن سکونت داشتند. صدراعظم میرزاآقاخان نوری، شاهزاده بهاالدوله، عبدالباقی ارباب، نصیرالدوله وزیردوره ناصرالدین شاه، وزیرمختار فرانسه و رم، شاهزاده عمادالدوله، محمد قوام‌الدوله آشتیانی، صدیق‌الدوله، موتمن‌الاطبا پزشک ناصرالدین شاه، نصرالله دبیرالملک شیرازی، شهید آیت‌الله مدرس و افراد بیشمار دیگری ساکن این محله بودند.

در دوره پهلوی نیز این محله به عنوان یکی از اصیل‌ترین محلات شهر، زادگاه و سکونتگاه فرهیختگان، هنرمندان و افراد مهم و تاثیرگذار از جمله آیت‌الله کاشانی، استاد باقر آیت‌الله زاده شیرازی، زین‌العابدین موتمن، علیرضا خمسه، ابراهیم حاتمی‌کیا، مسعود کمیایی، استاد ابوالحسن صدیقی، استاد همایی و منوچهر ستوده به شمار می‌آمد.

پس از تعریض خیابان سیروس (مصطفی خمینی کنونی) در دوره پهلوی، بخش شرقی و میانی محله عودلاجان از هم منفک و با تعریض خیابان پامنار بخش غربی و میانی محله از هم جدا می‌شود، اما این موضوع موجب از بین رفتن یکپارچگی محله نمی‌شود.

از آن زمان سال‌ها می‌گذرد و این محله همچنان لطمات زیادی را از تحولات و توسعه شهری بر پیکر خود تحمل می‌کند. با تمام ناملایمات و بی‌توجهی‌های سالیان گذشته اما این بافت تاریخی ۱۴۹هکتاری در حال حاضر دارای بناهای متعدد تاریخی و ارزشمندی است، که در ابعاد ملی و شهری بسیار حایز اهمیت هستند. از طرفی اصالت و یکپارچگی در ساختار و مورفولوژی محله همچون کوچه‌ها و معابر، ساباط‌ها، سقاخانه‌ها، گذرهای سرپوشیده آن و فرهنگ  ناملموس همسایگی ادیان مختلف، این محله را به شهر موزه‌ای از تهران قدیم و یادگار ارزشمندی از نیاکان ما تبدیل کرده است.

متاسفانه تا سال جاری اقدام جامعی برای مستندنگاری، ضابطه‌گذاری و حفاظت از خانه‌ها و ساختار عرصه محله صورت نگرفته بود و در غفلت و عدم شناخت درست محله، تعداد قابل توجهی از خانه‌های ارزشمند  تخریب و گوشه‌ای از خاطرات جمعی بافت تاریخی، برای همیشه محو شد.

در سال‌های اخیر قوانین و مصوبات راه‌گشایی توسط دولت و شورای اسلامی شهر تهران برای احیای بافت و بناهای تاریخی شهر به تصویب رسیده است. به عنوان مثال طبق مصوبه شورای اسلامی شهر تهران با عنوان «سیاست‌گذاری و فرآیند صدور پروانه مرمت، حفظ، احیاء و تعیین کاربرد بناهای تاریخی و ارزشمند تهران» مالکین ابنیه تاریخی فرهنگی می‌توانند از مشوق‌هایی مانند عدم تامین پارکینگ، معافیت در پرداخت عوارض و امکان توسعه و الحاق بنا تا ۲۰ درصد از اعیانی برای مرمت و احیای بنای ارزشمند خود بهره‌مند شوند.

همچنین براساس قوانین باید بسته‌های تشویقی متناسب با بافت تاریخی در حوزه گردشگری و شهری، اعطای تسهیلات مالی و جبران حقوق مالکانه در دستور کار مشترک نهادها قرار گیرد. از طرفی طبق ماده ۱۴ قانون مرمت و احیای بافت‌های تاریخی فرهنگی، شهرداری باید اعتبار ویژه‌ای را برای احیای این بافت‌ها در نظر گیرد اما متاسفانه به دلیل نبود برنامه و طرح جامع حفاظتی، اقدامات برای ارتقای کیفیت زندگی ساکنین تعریف و اجرایی نمی‌شود و شاهد طرح‌های موردی همچون طرح توسعه امام زاده یحیی (ع) هستیم.

ناآگاهی مالکین و بهره‌برداران به حقوق قانونی خود برای مرمت و احیای این ابنیه، بروکراسی و ناهماهنگی بین شهرداری و میراث فرهنگی برای اخذ مجوزهای مرمت یا احیای مرکز فرهنگی و گردشگری و مشخص نبودن آیین‌نامه و قوانین اجرایی دقیق، از دلایل مهم نارضایتی و علاقه نداشتن مالکین به حفظ و احیای ابنیه است.

عودلاجان امروزی تنها یادگار از تهران قدیم است که در گوشه گوشه‌اش، در پیچ و خم کوچه‌ها، در تک تک آجرها، در پشت دیوارها، در پستوی خانه‌هایش می توان اصالت و هویت تهران را احساس کرد و نباید بگذاریم این گنجینه ارزشمند از بین برود. در سال جاری با حمایت و همراهی معاونت میراث فرهنگی استان تهران و علاقمندان به این بافت تاریخی، مستندنگاری بخش‌هایی از ارزش‌های این محله در قالب پرونده ثبت ملی و شناسایی خانه‌های تاریخی صورت پذیرفت. امید است اقدامات موثر اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان تهران نیز مستمر بماند تا موجبات رونق این محله را در سال آتی فراهم آورد.

انتهای پیام